Spomenik oslobodiocima Kuršumlije od Turaka, jedan od najstarijih javnih spomenika u Srbiji
KURŠUMLIJA – Obeležavanje Dana oslobobođenja Kuršumlije od Turaka 1878. godine je dobar povod da se podsetimo da je Spomenik oslobodiocima Kuršumlije od Turaka, podignut 1896. godine, jedan od najstarijih sačuvanih javnih memorijalnih spomenika u Srbiji i jedno od najznačajnijih obeležja novije istorije Srbije. Podignut je od priloga građana i kralja Aleksandra Obrenovića. Otkrivanju spomenika prisustvovali su najviđeniji ljudi onog vremena, predstavnici crkve, vojske, izaslanik kralja Aleksandra i brojni građani.
Ovaj spomenik podignut je u čast srpskih vojnika koji su u Srpsko-turskim ratovima 1876–1878. godine učestvovali u oslobođenju Kuršumlije i okoline od viševekovne osmanske vlasti. Njegovo podizanje svega osamnaest godina nakon oslobođenja svedoči o snažnoj potrebi tadašnjeg stanovništva da trajno sačuva sećanje na žrtvu i borbu za slobodu.
Po vremenu nastanka, spomenik u Kuršumliji stariji je od mnogih poznatijih nacionalnih memorijala. Time Kuršumlija zauzima važno mesto u istoriji srpske javne spomeničke kulture, koja se u Srbiji razvija tek krajem 19. veka, nakon sticanja državne samostalnosti.
Spomenik je oblikovan u duhu svog vremena, jednostavne i dostojanstvene forme, karakteristične za prve memorijale oslobođenja, kakvi su kasnije podizani širom tada oslobođenih krajeva južne Srbije. Tokom više od jednog veka postojanja, postao je mesto okupljanja i sećanja, naročito prilikom obeležavanja značajnih datuma iz nacionalne i lokalne istorije.
Inače, za vreme Turaka Srbi nisu imali slobodu da podižu javne nacionalne spomenike. Zato su najstariji spomenici u Srbiji mlađi od 150 godina.
Prvi spomenici vezani su za oslobođenje od Turaka, ratove za nezavisnost, nacionalne junake i vladare.
Najstariji sačuvani spomenik u Srbiji je Spomenik oslobodilaca Beograda pod Karađorđem 1806. godine. Spomenik je podigao knez Aleksandar Karađorđević 1848. godine i prvi je spomenik podignut u slavu jednom istorijskom događaju, istovremeno i prvi javni spomenik.
Spomenik knezu Mihailu podignut je ispred Narodnog pozorišta 1882. godine, na mestu nekadašnje Stambol kapije. Nalazi se na Trgu republike i prvi je umetnički spomenik u Srbiji. Otkriven je na Svetog Nikolu, krsnu slavu porodice Obrenović. Tom prilikom je upriličena velika svečanost uz paljbu topova, a zvona sa svih beogradskih crkava su zvonila tog dana. Delo je italijanskog vajara Enrika Pacija.
Prema podacima do koji smo mi došli treći po starosti je Spomenik oslobodiocima Kuršumlije od Turaka.
Najmonumentalnije delo tog vremena, Spomenik kosovskim junacima u Kruševcu, svečano je otkrio kralj Petar I Karađorđević 1904. godine povodom proslave stogodišnjice Prvog srpskog ustanka. Kamen temeljac je 1889. godine postavio kralj Aleksandar Obrenović, povodom proslave 500-godišnjice Kosovske bitke.
Inače, najstarije sačuvano obeležje srpskog naroda je obelisk sa zapisom o smrti despota Stefana Lazarevića. Postavljen je 1427. godine i nalazi se u porti crkve Svetog proroka Ilije u Markovcu kod Mladenovca.
Spomenik oslobodiocima Kuršumlije je nedavno restauriran i konzerviran i predstavlja dragoceno kulturno-istorijsko svedočanstvo, ne samo o ratovima za oslobođenje, već i o identitetu i istorijskom pamćenju grada. Njegovo očuvanje i adekvatna prezentacija imaju poseban značaj za buduće generacije, kao podsetnik na cenu slobode i ulogu Kuršumlije u stvaranju moderne srpske države.
